1742

Portret van Hendrica Swanenburg (1732-1801), dochter van Leonard Swanenburg (1701-1788) en zijn eerste echtgenote Christina Anthonisse Streefland (overleden 1734). Portret van een meisje, ten halver lijve afgebeeld met het hoofd en lichaam naar links. Zij draagt een pruik met daarin een roze bloem (roos?) gestoken. Zij is gekleed in een gebloemde blauwe jurk. Met haar linkerarm houd zij een mand vast, gevuld met fruit (appels, peren, perzikken). Hendrica Swanenburg werd geportretteerd op 10 jarige leeftijd. Dit portret maakt deel uit van een serie van vijf portretten van de Goudse familie Swanenburg.

lijst hoogte inclusief: 94.20 cm
lijst breedte inclusief: 77.40 cm
lijst diepte inclusief: 3.90 cm
doek hoogte: 83.70 cm
doek breedte: 67.20 cm

Familie Swanenburg

Het geslacht Swanenburg bestond uit rijke ondernemers en belastingpachters. Een groot deel van de familie was remonstrants, maar er was ook een gereformeerde tak en vertegenwoordigers daaruit wisten binnen twee generaties het vroedschapskussen te bemachtigen. Reinier Swanenburg (1743-1801) kwam in 1781 het vroedschap in en werd al na acht jaar tot burgemeester gekozen. De politieke elite absorbeerde in deze periode een deel van de top van de economische elite. Vooral telgen uit gefortuneerde ondernemersfamilies die al enige generaties tot de deftige burgerij behoorden en via huwelijken en het bekleden van subalterne ambten in nauw contact stonden met de regerende elite, kwamen daarvoor in aanmerking.

Leendert Swanenburg (niet geportrerreerd)

Vader van Reinier Swanenburg. Was meester-scheepstimmerman en actief in het scheepmakersgilde. Eigenaar van een scheepswerf buiten de Potterspoort. Zijn tweede huwelijk was met Cornelia Evertse van Harthals, zij kwam uit een bekend koopmans- en ondernemersgeslacht. Haar familie heeft de financiële basis gelegd voor de dynastie Swanenburg.

Reinier Leendertse Swanenburg (1675-1744)

Werd twee jaar voor zijn overlijden geportretteerd. Hij had als koopman en belastingpachter zeer goede zaken gedaan. Kapitein van de schutterij van Gouda.  In de kohieren van de personele quotisatie behoorde hij tot de hoogstaangeslagenen.

Huwde Hendrikje de Lange. Door het huwelijk in de Sint-Janskerk te laten sluiten, blijkt dat Reinier de remonstrantse gemeente had verlaten en lidmaat van de hervormde gemeente was geworden, toentertijd een soort staatskerk. Daarmee kon hij in aanmerking komen voor de banen van de elite.

Cornelis Swanenburg (1675-1744)

Eerste zoon van Reinier Swanenburg. Werd in 1721 notaris en procureur. Was tevens regent van het tuchthuis en luitenant van de schutterij.

In de loop van de jaren veertig begonnen de gewone burgers genoeg te krijgen van het regentenbestuur en de belastingpachters. Er dreigde een volkswoede met ongeregeldheden die vooral een financiële achtergrond hadden. Cornelis Swanenburg ontpopte zich als politicus door met elf andere burgers een pamflet te ondertekenen, gericht aan de vroedschap, waarmee een poging werd gedaan om dit te leggen dat het zeker niet de bedoeling van de burgerij was om ‘de regering wetten voor te schrijven, veel min dat eenig zaed van oproer de burgerij heeft bewogen’.

Leonard Swanenburg Reiniersz. (1701-1788)

Gefortuneerd steenfabrikant, grootgrondbezitter en tuinliefhebber. Het portret laat zien dat de kleding van de familie steeds meer ging lijken op die van de regenten en andere aanzienlijke inwoners van de stad.  Een zetel in de vroedschap bleek onbereikbaar voor deze deftige burger. De betrekkelijk nieuwe rijkdom van zijn familie en het ontbreken van verwantschapsbetrekkingen met regentengeslachten vormden daarbij waarschijnlijk de grootste obstakels. Zijn zoon lukte het echter wel om een plaats in de raad te bemachtigen.

Leonard zette als steenfabrikant een oud familiebedrijf voort. Hij begon zijn loopbaan als commies op het kantoor van de ontvanger van gemene middelen. In 1750 kocht hij de steenplaats IJsselvrucht in Moordrecht. In 1752 was hij één van de oprichters van een beurs voor weduwnaars, weduwen, vrijers en vrijsters. Hij investeerde ook in het droogmaken van de Hazerswoudse polder. Het omvangrijke landbezit in de nieuwe polder leverde hem een hoogheemraadsplaats op. Buitenlandse fondsen ontbraken en op particulieren stond nog geen 1500 gulden uit. Zijn levensstijl deed ook deftiger aan. Zo bewoonde hij bijvoorbeeld een fraai buiten met uitgestrekte tuinen en vijver.

Het ondernemen veranderde bij vermogende kooplieden en fabrikanten die in de vroedschap gekozen werden, binnen een of twee generaties in rentenieren. De geconsolideerde kapitalen van hun ouders maakten het voor hen overbodig en zelfs minder gewenst om op de oude voet voort te gaan. Beduchtheid voor financiële risico’s en een zekere sociale druk stimuleerden het geleidelijk aan afstand nemen van handel en nijverheid. De bovengenoemde families (waaronder Swanenburg) waren vreemde eenden in de bijt. De meeste andere regentengeslachten namen immers zelf niet actief deel aan het economische leven.

Respectabele en rijke ondernemers hadden weliswaar een goede kans om in het patriciaat te worden opgenomen, maar in Gouda was hun aantal toch erg beperkt. De meeste ondernemers waren weinig vermogend en zonder aanzien.

Het bezit van landerijen was voor vermogende regenten en burgers een normale zaak. Rondom Gouda bestond het land hoofdzakelijk uit wei- en hooiland. Een zeer gemengd gezelschap van een tiental personen bezat meer dan 100 morgen land. Vier personen waren eigenaar van landerijen met een gezamenlijke oppervlakte van 150 en 200 morgen. De vermogende steenfabrikant Leonard Swanenburg, behorende tot de economische elite, was daar een van. Een dergelijk grondbezit was echter uitzonderlijk, zeker voor het midden van de eeuw. Voor de elite als geheel was 50 morgen aan de hoge kant.

Maria van Gilst (1710-1756)

Tweede vrouw van Leonard Swanenburg, getrouwd in 1739. Dochter van Adriaan van Gilst, secretaris van Bergambacht. Zij krijgt drie kinderen van hem, onder wie Reinier (de latere burgemeester van Gouda).
Met het huwelijk handelde Leonard voor de tweede keer niet volgens de geldende norm in Gouda om te trouwen met een meisje uit een andere aanzienlijke Goudse familie. Ook nu valt weer op dat de Swanenburgers nogal georiënteerd waren op de Krimpenerwaard.

Hendrica Swanenburg (1732-1801)

Op tienjarige leeftijd geportretteerd. Zij was de oudste dochter van Leonard Swanenburg en Christina Anthonisse Streefland (overleden 1734). Als zodanig behoorde zijn tot het aanzienlijkste en rijkste deel van de burgerij.
Hendrica trouwde op 28 november 1769 met Arnoldus ter Croije (1731-1801), secretaris van de meijerij van Den Bosch. Volgens de familiebijbel was zij om zes uur ’s avonds “bij een Kaarsje” in de Sint Janskerk getrouwd. Waarom trouwen in november om 6 uur in de avond in het donker bij één kaarsje, hoewel schoonzoon Arnoldus toch een heer van stand was, gelet zijn positie in het Brabantse land? Leonard zal niet blij zijn geweest met dit huwelijk want in de notulen van de hervormde kerkenraad van de Sint-Jan werd deze trouwerij aangeduid als een ‘besloten’ huwelijk, dus zonder publiek. Er is niet vermeld waarom deze ‘straf’ werd gegeven en wie daarom heeft gevraagd.
Hendrica kreeg één kind met Arnoldus: Arnolda Elisabeth ter Croije. Na het overlijden van haar echtgenoot in 1779 keerde Hendrica weer in Gouda terug.

Reinier Swanenburg [niet geportretteerd]

De zoon van Leonard Swanenburg en Maria van Gilst. Studeerde rechten aan de Universiteit Leiden, maar er zijn geen concrete daden als jurist van hem te vinden. Hij had wel zeer veel openbare functies. Reinier was een voorbeeld van een regent die zijn vermogen leefde en kon volstaan met de uitoefening van de bestuurlijke banen. Hij was kapitein bij de schutterij, librijemeester, lid van de vroedschap, schepen, schepencommissaris, ontvanger van de 100e/200e penning, kerkmeester Sint-Jan, aalmoezenier, adjunct ter dagvaart, scholarch, weemeester, thesaurier-fabrieksmeester en schepenmeester. Uiteindelijk was hij één van de vier burgemeesters van Gouda, te weten in 1789-1790 en in1798-1796.

Ten slotte was hij ook nog de Goudse Commissaris van de waterschappen in de periode 1784-1795 en was hijheemraad in het polderbestuur van de Krimpenerwaard.

Bleef ongehuwd. Hij woonde aan de Oosthaven 24/25 in het huis ‘De grauwe gans’, waar zijn ouders ook gewoond hebben.

Buitenplaats Actiehoven (voorheen Tristenburg)

Werd op 5 december 1720 door Reinier Swanenburg overgekocht door de familie Trist. Leonard Swanenburg Reiniersz. liet hier een fraai arboretum aanleggen.

De naam ‘Actiehoven’ is ontstaan door de beruchte speculaties uit 1720, toen de buitenplaats drie keer snel na elkaar van eigenaar verwisselde, met als laatste Reinier Swanenburg.

Behandelverslag Wil Werkhoven 4 december 2019:

Conditiebeschrijving van de vijf schilderijen en lijsten:

Drager:
- De schilderijen zijn in het verleden gerestaureerd. (o.m. Lijm doublering) steundoek aangebracht.

Grond en verflaag:
- Plaatselijk is enigszins losse verf en craquelé ontstaan.
- Verder lijkt de hechting van grond en verflaag redelijk.
- Plaatselijk kleine zwarte vlekjes.
- Verkleurde retouches.

Vernislaag:
- Oppervlaktevuil.
- De vernislaag is vergeeld.
- ca.50 % van de vernislaag vnl. (onderste deel van het schilderij) is door vocht inwerking aangetast.

Inlijsting :
- De inlijsting is onvoldoende. Met alleen klemmen. Geen ondersteuning in de lijst.

Lijst:
- Oppervlakte vuil.
- Plaatselijk los materiaal en materiaalverlies enkele lacunes en enigszins sleetsheid op de randen en verstekken.

Uitgevoerde Conservering en Restauratie:

Schilderijen:
- Verwijderd oppervlaktevuil: Tri-amm.citrate 1% + gedeminiraliseerd water.
- Afname vergeelde vernis: Ethanol /Isooctaan en IPA/ Isooctaan.
- Plaatselijk consolideren grond en verflaag: Consolidatie medium 4176 Lascaux.
- Verwijderd oude verkleurde retouches en lijmresten: Div. oplosmiddelen + scalpel.
- Retoucheer vernis aangebracht: Dunne oplossing van dammarhars/white spirit.
- Lacunes en beschadigingen /(oude restauraties): Gevuld met modostuc (Plasvoi, Italië).
- Plaatselijke vlekjes en andere beschadigingen geretoucheerd: Droge pigmenten in Mowilith20-di-acetonalcohol/ alcohol 96%
- Aanbrengen beschermende vernislaag: Diverse dunne laagjes Dammarvernis.
- Spanning in de doeken verbeterd door: Uitwiggen en fixeren spieën.
- Verzorgen inlijsting: Sponningvilt/ inlijstveren/ balsahout.

Lijsten:
- Storende lacunes in de afwerking en sleetsheid geretoucheerd: Goudkleurig micapoeder/paraloid B72.