1603

Gevelsteen van het Heilige Geestweeshuis (of Heilige Geesthuis) dat gevestigd was in het voormalige klooster van de Collatiebroeders aan de Jeruzalemstraat. Op de gevelsteen een godsdienstleraar, omringd door wezen.
Voorstelling: een onderwijzer, vermoedelijk in de godsdienst, zittend in stoel, naar rechts gewend en naar boven wijzend met links van hem een groepje jongens, staand en zittend, waarvan twee met opengeslagen boeken. Rechts achter stoel een groepje meisjes. Aan weerskanten als caryatide een weesjongen naar de middelsteen gekeerd en met de handen het rolwerk omvattend.

reliëf (midden) hoogte: 75.00 cm
reliëf (midden) breedte: 127.00 cm
caryatiden hoogte: 85.00 cm
caryatiden breedte: 34.00 cm

H. Geesthuis of H. Geestweeshuis. Stichtingsakte 1351, bevond zich tot 1668 aan de Regenboogzijde van de Markt (in de buurt van het latere Artilegi). Liteatuur: Wim Denslagen, Gouda (= Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst. Geïllustreerde beschrijving[...]), RDMZ, Zwolle, 2001, pp. 335-336 (afb. op p. 336)

Literatuur algemeen:
E. Neurdenburg, 'Gregorius Cool. De beeldhouwer van het Lazaruspoortje te Gouda', Oudheidkundig Jaarboek : 4e serie van het Bulletin van den Nederlandschen Oudheidkundigen Bond 9 (1940), p. 4-9 E. Neurdenburg, De zeventiende-eeuwsche beeldhouwkunst in de noordelijke Nederlanden, Amsterdam 1948, p. 83-92

uit catalogus Stedelijke Musea Gouda 1885:

348. Gevelsteenen van het oude Heilige Geesthuis, voorstellende een onderwijzer, vermoedelijk in den godsdienst, en eenige niet kleine kinderen met boeken in de hand; aan weerskanten een armhuis-
of weesjongen. (haut relief).
De hoofdsteen H. 68 c. Br. 121 c.
Die van de jongens ter zijde H. 75,5 c. Br. 34 c.

Henny van Dolder (archivaris Sint Janskerk):
Op de omslag van deel 9 van Ach Lieve Tijd (1987) staat een afbeelding in kleur van de voorgevel van het H. Geestweeshuis waarop de steen duidelijk herkenbaar is. Er staat een totaal verkeerde tekst bij als zou het een compilatie zijn van het Catharina Gasthuis, het Lazaruspoortje en Huize Groeneweg. Bertelman heeft de gevel in 1855 getekend en daar kun je de overeenkomst met deze gevelsteen nog duidelijker zien.

tekst door Henny van Dolder (januari 2014):

Gouda’s mooiste gevelsteen

Een van de fraaiste gevelstenen van de stad in het bezit van Museum Gouda is  afkomstig van het Heilige Geestweeshuis aan de Jeruzalemstraat, een instantie die zich bezig hield met zorg voor de armen. De Heilige Geestmeesters, een college dat werd gesticht in 1391, groeide in de late middeleeuwen uit tot een van de belangrijkste en meest veelzijdige instellingen in Gouda, dat zich al vroeg ontfermde over weeskinderen. Gewoonlijk bracht men die onder bij familieleden, maar vanwege de toename van het aantal vondelingen was men genoodzaakt een geschikte ruimte te vinden om hun een veilig onderdak te bieden. Daartoe richtte men in 1495 een pand in aan de Regenboog (de Markt ten noordwesten van de Waag), bij het sinds 1438 bestaande Heilige-Geesthuis. De H. Geestmeesters waren tevens eigenaar van het Collatiehuis aan de Jeruzalemstraat. Na de Reformatie van 1572 verlieten zij de gebouwen aan de Markt en vestigden zich in een deel van dit klooster. Het oude gebouw vergde veel onderhoud, in 1603 kregen de beide voorgevels een opknapbeurt.

In datzelfde jaar vervaardigde stadsbeeldhouwer Gregorius Cool de reliëfsteen boven de ingang. Het stelt een (godsdienst)onderwijzer voor die les geeft aan weeskinderen. De leraar wijst omhoog naar het driekantige stuk daarboven waarin een duif, het zinnebeeld van de Heilige Geest was afgebeeld. Dat is helaas verloren gegaan. Onder de steen stond te lezen:

Kinderen weest gehoorsaam in alle manieren
wilt u met deucht versieren en den Heere vreest;
eert hen die u versorgen, leeren, (be)stieren,
danct goedertieren die ’t huys stichten door den Heilige geest.

In 1586 was het Heilige Geestweeshuis kennelijk niet bij machte de toevloed van armen van buiten Gouda op te vangen. Het stadsbestuur was genoodzaakt een nieuwe instelling voor algemene armenzorg te stichten, het Aalmoezeniershuis. Tot de zorg van de aalmoezeniers behoorde ook de opvang van wezen die niet in het H. Geesthuis konden worden opgenomen, hetzij omdat hun ouders geen poorters van de stad waren of omdat de kinderen ouder waren dan tien jaar.

In 1812, een zorgelijke tijd voor burger en overheid, besloot men om financiële redenen beide weeshuizen samen te voegen in het Verenigd Wees- en Aalmoezeniershuis. Het weeshuis van de H. Geest stond nu leeg en werd  gebruikt door het garnizoen en als infirmerie. In 1941 volgde afbraak, nu vindt men op die historische locatie nog het Raoul Wallenbergplantsoen met het Joodse poortje.