1600 - 1650

Alles van witte zijde, zwaar geborduurd in vele kleuren, met bloemen en bladeren. Kazuifel op voorzijde verticale balk en op achterzijde kruis. In het hart van het kruis ovaal medaillon met monogram MRA in bruin met parels, daarboven kroon met parels en stenen. Datzelfde monogram in rond medaillon op velum en bursa. Manipel en stola met lange franje van gouddraad aan beide uiteinden. Alles gevoerd met groene zijde.

- Restauratie 1988: kazuifel geheel gerestaureerd door de dames Rood en Wijsbek te Uithoorn. 
- foto; gemaakt door Centraal Museum Utrecht 1987-01-28)
- Bodt, S.de. ...op de Raempte off mette Brodse... Nederlands borduurwerk uit de 17e eeuw. Haarlem, 1987. p.85.
- Februari 1996: detailfoto's gemaakt van het geheel (kazuifel ++) door Dick de Mol, in 24-rings band in hangmap documentatie.

tekst geschreven voor de tentoonstelling 'Tulpomanie' in Dresden (2004):

Paramentenstel van Pieter Purmerent
Noordelijke Nederlanden, waarschijnlijk Gouda, 1640
Borduurwerk in veelkleurige zijde in ingrijpsteek en gouddraad op witte zijde, afgezet met kleine parels en stenen; voering van groene zijde, 120 x 85 cm (kazuifel); kelkvelum .
Gedateerd: ‘1640’(voorzijde middenonder)
Gouda, Museum het Catharina Gasthuis, inv. no. 20.840A (bruikleen van de Oud-katholieke Kerk, Nederland)

Deze kazuifel maakt deel uit van een paramentenstel dat verder bestaat uit een 1639 gedateerd altaarantependium met bijbehorende stola, manipel, bursa en kelkvelum. Alle voorwerpen hebben een drager van witte zijde, waarop borduurwerk is aangebracht. Het ensemble is vervaardigd in opdracht van de Goudse pastoor Pieter Purmerent (Den Haag 1588 - Gouda 1663), pastoor van de kerk gewijd aan H. Johannes de Doper te Gouda, tegenwoordig de Oud-katholieke kerk aldaar. De kazuifel is in 1640 gemaakt, zoals blijkt uit de datering onder aan de voorzijde.

Een kazuifel wordt gedragen door de priester tijdens de mis, een manipel wordt behalve door de priester ook gedragen door de diaken en de subdiaken en wel over de linkerarm. De langere stola wordt gedragen door geestelijken tijdens de eredienst, boven een superplie en onder de kazuifel. Het paramentenstel wordt nog altijd in de kerk gebruikt, zij het uitsluitend op kerkelijke feestdagen volgens het betreffende decorum. Of de kazuifel is vervaardigd in een borduuratelier dan wel door zogenaamde ‘klopjes’ is niet met zekerheid vast te stellen. Omdat Gouda onder pastoor Purmerent verschillende klopjes kende, waarvan enige mogelijk zijn afgebeeld op het schilderij, kan deze optie niet zonder meer terzijde worden geschoven (vgl. cat. nr. #). (1)

Het komt zelden voor dat een kerkgewaad is weergegeven op een schilderij uit dezelfde tijd, zoals hier het geval is. De fraaie kazuifel is namelijk weergegeven op het schilderij van Wouter Crabeth de Jongere (Gouda 1594/5 - Gouda 1644) dat voorstelt Bernardus van Clairvaux bekeert hertog Willem van Aquitanië uit 1641 (zie cat. nr. #). Wel zijn duidelijke kleurverschillen op te merken tussen de werkelijke kazuifel en de kazuifel zoals deze is geschilderd door Crabeth. Deze vinden ongetwijfeld hun oorzaak in de veranderingen die zich in de loop van ruim drieëneenhalve eeuw hebben voltrokken in de pigmenten van zowel het borduurwerk als die het schilderij.

Voorzijde en achterzijde van de kazuifel zijn overvloedig gedecoreerd met allerhande bloemmotieven, waaronder rozen, pioenrozen, anjers en ook enkele tulpen. Daarbij vallen met name de beide grote roodwitte tulpen aan de voor- en rugzijde van de kazuifel op, aan weerszijden van respectievelijk de middenbaan en van het in een medaillon met kroon vervatte Mariamonogram ‘MRA’. Hetzelfde monogram met kroon is afgebeeld op het zowel het kelkvelum als de bursa en is gevat in een cirkel met vier cherubijnenkopjes en rijk loofwerk waaronder wederom tulpen. Ofschoon veel bekend is uit zestiende- en zeventiende-eeuwse literatuur over de religieuze symboliek van bloemen – men denke bijvoorbeeld aan de vroegzeventiende-eeuwse Flos Sanctorum de las vidas de los Santos van de Spaanse Jezuïetenauteur Pedro de Ribadeneyra - is de betekenis van de tulp in dit kader nog niet bekend, hetgeen gezien de betrekkelijke noviteit van deze bloem niet verbazingwekkend is. (2) Opmerkelijk en karakteristiek voor paramenten uit deze late periode is dat er geen figuratieve voorstellingen op zijn aangebracht. Aangenomen mag worden dat dit zijn oorzaak vindt in het besloten karakter van de katholieke eredienst in de Noordelijke Nederlanden na 1572. Wellicht is de decoratie zo terughoudend uitgevoerd teneinde geen aanstoot te geven en daarmee inbeslagname van voorwerpen te voorkomen.

Naar de reden waarom in 1640 de nog betrekkelijk recent geïntroduceerde tulp op de kazuifel van Pieter Purmerent is afgebeeld, tussen bloemen waarvan de symbolische betekenis in relatie tot de moeder Gods al een langere traditie kent, kan slechts worden gegist. Aangenomen mag worden dat de tulp niet uitsluitend om decoratieve reden op Purmerents kazuifel als motief is verwerkt. Gezien de (deels) rode kleur van de tulpen zal het motief wellicht op enigerlei wijze in verband moeten worden gebracht met het lijdensverhaal. In het algemeen kan worden gezegd dat de financiële ramp die zich in februari 1637 afspeelde, de populariteit van de tulp niet deed verminderen, integendeel. Merkwaardig is wel dat zij als toentertijd toch bij uitstek werelds symbool van vergankelijkheid ook in een religieuze context veelvuldig is verwerkt, bijvoorbeeld in schilderijen met religieuze voorstellingen in bloemguirlandes maar ook op liturgische gewaden zoals hier het geval is.

Noten:
(1)  Aldus G.J.S.N. [Tuuk] Stam in cat. tent. Schilderen met gouddraad en zijde, Utrecht, (Rijksmuseum Het Catharijneconvent) 1987, p. 124 cat. nr. 96. Zie ook ibidem, p. 27. Voor de klopjes onder Purmerent zie Xander van Eck, Kunst en devotie. Goudse katholieke schuilkerken 1572-1795 (dissertatie), Delft 1994., pp. 64-66.
(2) Zie bijvoorbeeld cat. tent. Symbolique en botanique. Le sens caché des fleurs dans la peinture au XVIIe siècle, Caen (Musée des Beaux Arts de Caen) 1987, pp. 12-20, met name pp. 16-17 en bij cat. nr. 14.


Literatuur:
1 Saskia de Bodt, …opde Raempte off mette Brodse…Nederlands borduurwerk uit de zeventiende eeuw, Haarlem [1987], pp. 85-86, nr. 18
2 Cat. tent. Schilderen met gouddraad en zijde, Utrecht, (Rijksmuseum Het Catharijneconvent) 1987, p. 124 cat. nr. 96
3 Xander van Eck, Kunst en devotie. Goudse katholieke schuilkerken 1572-1795 (dissertatie), Delft 1994, pp. 56-58 en afb. 20

Gouda, Stedelijke Musea
Ewoud M. Mijnlieff
Foto: copyright Tom Haartsen, Ouderkerk a.d. Amstel