1402 - 1406

Zilveren cachet of zegelstempel met het wapen van de stad Gouda.  Zilveren cachet met handvat, waarboven een zittend leeuwtje. In het cachet is gegraveerd het zegel der stad Gouda van 1475 met het omschrift: Sigillum opidi de Gouda ad causas. Dit is het oude stadswapen van Gouda, dat bestond uit twee sterren in een doornenkrans. Pas vanaf 1616 kwam het huidige stadswapen met de zes sterren in gebruik.

geheel hoogte: 5.00 cm
geheel diameter: 4.40 cm

artikel over Goudse zegelstempels, geschreven door Imelda van der Linden voor het tijdschrift van Historische Vereniging Die Goude, Tidinge, oktober 2011, nr. 4:

Een zegel als waarborg

Niet alleen het stadswapen van Gouda heeft haar sterren sinds de middeleeuwen zien toenemen van twee naar zes, het stadszegel heeft een vergelijkbare ontwikkeling doorgemaakt. Allebei komen ze voort uit vermoedelijk dezelfde bron, het wapen van de familie van der Goude. Zegels werden vanaf de middeleeuwen gebruikt door heersers en overheden om hun documenten een waarborg van echtheid te geven.

De herkomst van belangrijke bestuurlijke besluiten en verdragen moest duidelijk en herkenbaar zijn, ook toen er nog geen officiële handtekeningen bestonden. Zette Karel de Grote nog een monogram op zijn documenten, na zijn tijd werd het zegel hèt waarmerk van de Europese vorsten, de adel en van de paus. Zij waren ‘zegeldragers’ die door de specifieke afbeelding op hun zegel geïdentificeerd konden worden.
Door toename van bestuurlijke stukken gingen vanaf de twaalfde eeuw ook stedelijke overheden gebruik maken van een zegel om hun documenten te valideren.
De stempel waarmee het zegel werd gemaakt was voorzien van een afbeelding in spiegelbeeld die in vervormbaar materiaal, meestal bijenwas, werd afgedrukt. Vervolgens werden ze met repen leer, draden van wol, zijde of hennep of met perkamenten stroken aan het document bevestigd (foto1). Door het uithangen van het zegel onder het document werd ook een zogenaamde tegenzegel mogelijk, een extra waarborg dat op de achterkant van het zegel werd aangebracht bij zeer belangrijke stukken. Zegelstempels werden uiteraard veilig bewaard om fraude te voorkomen.

De afbeeldingen op stadszegels bestonden doorgaans uit een (poort)gebouw of een ander herkenbaar beeld van de stad. Gouda gebruikte sinds de veertiende eeuw voor haar zegel een voorloper van het huidige gemeentewapen. Het zegel bestond uit een ‘pal’ (paal) met aan elke kant één ster met langs de rand een gotische tekst (foto 2).
Stadszegels en stadswapens vertoonden vaak overeenkomsten, maar vanzelfsprekend was dat niet. Dordrecht bijvoorbeeld had haar stadszegels gesierd met verschillende gebouwen en voerde een stadswapen met hetzelfde schild als Gouda (foto 3). Is het toeval dat in Gouda Jacoba van Beieren begin vijftiende eeuw als een van de eersten het wapenschild ‘van keel met pal’ met zes sterren gebruikte (foto 4) en dat haar oom Jan van Beieren, waar zij zo’n strijd tegen heeft gevoerd, het stadswapen van Dordrecht, ook ‘van keel met pal’, voorzien heeft van griffioenen?

Het zegel van Gouda met de twee sterren heeft meerdere uitvoeringen gekend (foto 5). Begin zeventiende eeuw werd het voor het laatst aangepast en kreeg het, net als het stadswapen zes sterren. En daar bleef het bij voor wat betreft het zegel, het verdween langzaam maar zeker als waarmerk. Maar, enkele zilveren stempels die honderden jaren geleden Goudse bestuurlijke documenten de garantie van echtheid moesten geven, zijn bewaard gebleven. Omringd door voorwerpen met zes sterren, liggen de zegelstempels met twee sterren gebroederlijk naast elkaar in een vitrine in museumgoudA (foto 6 ).

Onderschriften:

Foto 1: Zegels ‘hangend’ aan een document

Foto 2: Oudste afbeelding van en zegel van de stad Gouda met rondom een gotische tekst (foto SAHM)

Foto 3: Stadswapen van Dordrecht (www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Dordrecht)

Foto 4: Detail van kelk in museumgoudA die Jacoba van Beieren rond 1424 aan Gouda schonk. Elke hoek van de voet draagt een engel met wapenschild, afwisselend van Gouda en Beieren. Het Goudse schild heeft zes sterren. (Foto Empire fotografie, Gouda)

Foto 5: Voorbeelden van het Goudse zegel. (uit dl. II van Geschiedenis der heeren en beschrijving der stad van der Goude. 1817. door C.J. de Lange van Wijngaarden)

Foto 6: Twee stempels van Goudse stadszegels. Midden vijftiende eeuw. MuseumgoudA. Tekst linker stempel ‘Sigillum Opidi de Goude Ad Causas’ ‘Zegel ter zake van de stad Gouda’. (Foto Empire fotografie, Gouda)