circa 1880

Gezicht op het stadhuis van Gouda. Olieverf op doek. Signatuur: J. B. (rechtsonder).

Op latere leeftijd, dat wil zeggen vanaf omstreeks 1875, laat Bosboom zich minder leiden door de kerkarchitectuur, met name het perspectief maar raakt hij meer gefascineerd door het spel van licht en donker zoals dat natuurlijk ook in veel kerkinterieurs te vinden was. Maar de precisie van Emanuel de Witte en Pieter Saenredam wordt als het ware ingewisseld door de claire-obscure, de dramatiek van Rembrandt. Dit betekent tegelijkertijd dat de min of meer natuurgetrouwe weergave van zijn onderwerpen langzaam, maar zeker wordt losgelaten ten gunste van een sfeer vol contrasten van donker en licht, gekoppeld aan een meer losse manier van schilderen. Daarmee wordt de periode bereikt dat Bosboom dit schilderij geschilderd heeft met daarop het stadhuis van Gouda.
Ongetwijfeld heeft Bosboom voor dit schilderij schetsen ter plekke van het stadhuis gemaakt, maar waarschijnlijk nooit met het idee daar een precies gelijkend schilderij naar te gaan maken. De schetsen dienden slechts om hem in grote lijnen te herinneren aan deze plek, voor het overige liet hij zich door zijn romantische inspiratie als kunstenaar leiden. Dit schilderij geeft maar weer eens aan hoe anders een schilderij kan zijn dan een foto, en dat schilderijen door de eeuwen heen gemaakt, niet teveel als leidraad genomen mogen worden voor de werkelijkheid van dat moment. Er mag dus niet geconcludeerd worden dat het Stadhuis aan de Markt er omstreeks 1880 zo heeft uitgezien. In feite heeft Bosboom het stadhuis alleen maar als een (voor ons) herkenbaar element overgenomen, de rest heeft hij er als het ware bij gefantaseerd: het schavot aan de achterzijde ontbreekt, de Waag is volledig aan het oog onttrokken door twee huizen die er nooit hebben gestaan, de bebouwing links van het stadhuis staat er veel te dicht op, alles zo bij elkaar gebracht om een impressie van de markt met het stadhuis te geven, zoals Bosboom zich dat mogelijk in de zeventiende eeuw voorstelde, compleet met pratende en werkende mensen. Eigenlijk zegt het schilderij daarom meer over de kunstenaar Bosboom, de tijd waarin hij leefde en naar het roemrijke verleden van de Gouden Eeuw, dan over het uiterlijk van het Goudse stadhuis zelf in diezelfde 17e eeuw. Heel duidelijk is hier ook te zien dat Bosboom hierin zijn bewondering als schilder voor de lichtval van Rembrandt heeft willen illustreren. Hij heeft daarvoor het stadhuis als onderwerp gebruikt, maar dit geheel naar eigen inzicht weergegeven en aangevuld. Interessanter is het daarom om ons een idee te vormen van  hoe Bosboom zich het Goudse stadhuis in de 17e eeuw voorstelde, misschien mag je zelfs wel zeggen hoe hij zich dat door de ogen van Rembrandt voorstelde. Daarmee doe je Bosboom meer recht dan te zeggen dat zijn weergave van het Goudse stadhuis naar onze mening niet juist is. In de ogen van Bosboom klopt namelijk alles wel, hij keek er alleen met andere ogen naar dan wij, namelijk die van de laat 19e eeuwse, romantische kunstenaar.

Schilderij 'Gezicht op het stadhuis van Gouda'. Iets rechts van het midden staat het stadhuis op de Markt van Gouda. Links een rij huizen. Achter het stadhuis, rechts achterin, zijn ook huizen zichtbaar. Op het marktplein staan verschillende groepjes met figuren, rechts een kar. Geschilderd in olieverf op doek, gesigneerd rechtsonder.

paneel hoogte: 36.00 cm
paneel breedte: 49.50 cm
lijst hoogte inclusief: 55.50 cm
lijst breedte inclusief: 69.00 cm
lijst diepte inclusief: 6.50 cm

Restauratieverslag 25072 (september-oktober 2012)
Martijn Terhorst, Conservering en Restauratie van schilderijen

Conditie:
Olieverf op linnen op een geel/beige oliegrondering. Er is een laagje oppervlaktevuil en de vernis is sterk vergeeld. Er bevindt zich een storende  overschildering van 1.5 cm. rechts boven in de luchtpartij naast het stadhuis. Het doek hangt wat slap op het spieraam en is bobbelig.

Restauratieverslag:

Na uitlijsten en reinigen van de achterzijde is het doek met behulp van U.V.licht onderzocht. De storende plek bleek inderdaad een verkleurde retouche te zijn. Verder is het schilderij in goede staat. Na het verwijderen van de laag oppervlaktevuil met gedemineraliseerd water en een drupje agepon, is de vernislaag verwijderd met isopropylalcohol in iso-octaan in verschillende sterkten. De vernislaag liet zich moeilijk verwijderen. Deze had af en toe een korrelige structuur. De retouche bleek niet oplosbaar en is met het scalpel zoveel mogelijk verwijderd, waarbij ook de vulling gedeeltelijk loskwam. De beschadiging is gevuld met modostuc en geretoucheerd met pigmenten en mowilith 20.

Hierna is het schilderij weer ingelijst.

(zie restauratiedossier 25072 voor het fotoverslag op cd-rom)

Catalogus Christie's Amsterdam van de veiling 'Nineteen to now. Art from the 19th, 20th & 21 st centuries', veilingnummer 3009, lotnummer 35, pagina 15:

35
Johannes Bosboom (1817-1891)
Townspeople near the townhall of Gouda
signed with monogram 'JB' (lower right)
oil on canvas
36,4 x 49,8 cm.
€ 10.000 - 15.000

Provenance:
Kunsthandel E.J. van Wisselingh & Co, Amsterdam.
J.W. Nienhuis, Overveen, by 1917.
Mrs. J. Scholten-van Heek, 1944, thence to decent to present owners.

Exhibited:
The Hague, Pulchri, Bosboom tentoonstelling, 21 april - 31 may 1917, no. 137.
Enschede, Rijksmuseum Twenthe, Kersttentoonstelling 1946 van 19e eeuwse Franse en Nederlandse schilderijen Enschedese particulieren, 24 december 1946 - 8 january 1947, no. 14.

Lezing door Hans Vogels, conservator van Museum Gouda, bij de presentatie van het schilderij op 31 oktober 2012:

Temidden van vooral landschapsschilderijen van de vroeg negentiende eeuwse School van Barbizon en de latere Haagse school, verwacht je Johannes Bosboom niet direct als vertegenwoordiger van de Haagse school. Bosboom is namelijk vooral bekend van kerkinterieurs en stadgezichten. We weten echter van schilder en verzamelaar Paul Arntzenius wiens collectie Museum Gouda in 1964 geschonken kreeg, dat het hem in de Haagse School vooral om de sfeer ging en minder om de onderwerpen. Van Bosboom is bekend dat hij door zijn collega-schilders en ook Arntzenius juist gewaardeerd werd door de sfeer die hij op zijn eigen, originele wijze in zijn kerkinterieurs wist op te roepen. Ook in de collectie van Arntzenius bevindt zich een dergelijk kerkinterieur, in dit geval de Sint-Jan in Den Bosch, daterend van waarschijnlijk rond 1870.

Geboren in ’s-Gravenhage in 1817 kreeg Bosboom zijn eerste teken- en schilderlessen van stadsgezichtenschilder Bartholomeus van Hove (1790-1880) die rond 1830 naast zijn ouders aan de Dunne Bierkade was komen wonen. Op vroege leeftijd dus werkte Bosboom in zijn atelier, rond een jaar of vijftien exposeerde hij al zijn eerste schilderijen op de tentoonstelling ‘Levende Meesters’ in Den Haag van 1833.
Kijkend naar de eerste tekeningen en schilderijen werkte Bosboom in zijn beginjaren nog heel natuurgetrouw, zo had hij dat ook van Van Hove geleerd die overigens ook kerkinterieurs schilderde. In tegenstelling tot Van Hove voorzag Bosboom vanaf het begin zijn werken van figuren in zeventiende en achttiende eeuwse kledij, met name in zijn kerkinterieurs waarmee hij vanaf 1836 bijzonder succesvol was en waarin hij zich dan ook specialiseerde. Eigentijdse kleding paste hij daarbij niet toe, hij vond dat niet passend bij de over het algemeen oude kerkinterieurs van de zestiende en zeventiende eeuw, mogelijk ook wilde hij daarmee ook nauwer aansluiten bij de schilderijen van zijn grote voorbeelden uit de Gouden Eeuw, Emanuel de Witte en Pieter Saenredam. Naar het schijnt hield ook voor zichzelf niet zo van modieuze kledij en kleedde hij zichzelf het liefst als een burger uit de zeventiende eeuw. Intussen was hij in 1851 in het huwelijk getreden met Geertruida Toussaint, schrijfster van historische romans, in de negentiende eeuw een bijzonder populair genre waarmee evenzeer terug gekeken kon worden op het roemrijke verleden van de Nederlanden. Majoor Frans uit 1874 is haar bekendste roman. Bosboom en zijn vrouw gingen nogal eens op studiereis, beiden om inspiratie op te doen. Tijdens die reizen, zowel binnen als buiten ons land, tekende Bosboom veel, en verwerkte die schetsen thuis in zijn atelier vaak tot schilderijen. Het moet een perfect kunstenaarsechtpaar zijn geweest.

Op latere leeftijd, dat wil zeggen zo vanaf 1875, laat Bosboom zich minder leiden door de kerkarchitectuur, met name het perspectief van zijn onderwerpen, maar meer door het spel van licht en donker zoals dat natuurlijk ook in veel kerkinterieurs te vinden was. De precisie van Emanuel de Witte en Pieter Seanredam wordt als het ware ingewisseld voor de clair-obscur, de dramatiek van Rembrandt. Dit betekent ook dat de min of meer natuurgetrouwe weergave langzaam maar zeker wordt verdrongen door sfeer vol contrasten tussen donker en licht, gekoppeld aan een meer losse manier van schilderen. Daarmee zijn we qua tijd en werkwijze aanbeland bij dit schilderij waarop het stadhuis van Gouda staat afgebeeld. Ongetwijfeld heeft  hij voor dit schilderij schetsen ter plekke gemaakt, maar waarschijnlijk nooit met het idee daar precies een gelijkend schilderij naar te gaan maken. Zij dienden slechts om hem in grote lijnen te herinneren aan deze plek, voor het overige liet hij zich door zijn romantische inspiratie leiden. Zo’n schilderij als dit geeft maar weer eens aan dat een schilderij iets anders is dan een foto, en dat schilderijen gemaakt in de eeuwen voordat de fotografie in de vroege negentiende eeuw werd uitgevonden, eigenlijk niet teveel een leidraad kunnen en mogen zijn ten aanzien van de werkelijkheid van dat moment. We mogen bij dit schilderij van het Goudse stadhuis dus niet concluderen dat de markt er rond 1880 zo heeft uitgezien. In feite heeft de kunstenaar alleen het stadhuis als herkenbaar element overgenomen, de rest is er als het ware bij gefantaseerd: het schavot aan de achterzijde ontbreekt, de Waag is volledig aan het oog onttrokken door twee huizen die er nooit hebben gestaan, de bebouwing links van het stadhuis staat er veel te dicht op, alles zo bij elkaar gebracht om een impressie van de markt met het stadhuis te geven zoals Bosboom zich dat in de zeventiende eeuw voorstelde, compleet met pratende en werkende mensen. Eigenlijk zegt het schilderij dus meer over de kunstenaar Bosboom, de tijd waarin hij leefde en naar het roemrijke verleden van de Gouden Eeuw keek, dan over het Goudse stadhuis zelf in de zeventiende eeuw. Heel duidelijk is ook dat Bosboom hier als schilder zijn bewondering voor de lichtval van Rembrandt heeft willen weergeven, hij heeft daarvoor het stadhuis als onderwerp gebruikt, maar dit geheel naar eigen inzicht weergegeven en aangevuld. We hebben een eerste foto van het Goudse stadhuis, daterend uit 1867, we hebben een prent uit het begin van de 18de eeuw en als je die met elkaar vergelijkt, dan zie je tussen die twee stadhuizen veel overeenkomsten. Maar die vind je bij Bosboom’s interpretatie niet terug, want daar was het hem helemaal niet om te doen. Veel interessanter is het daarom om je een idee te vormen van hoe Bosboom zich het Goudse stadhuis in de zeventiende eeuw voorstelde en misschien mag je dan ook wel zeggen, hoe stelde Bosboom zich het stadhuis voor door de ogen van Rembrandt. Dat klinkt misschien een beetje gek, maar daarmee doe je Bosboom meer recht dan nu te zeggen dat wat hij hier geschilderd heeft, niet klopt. In zijn ogen klopt namelijk alles wel, hij keek alleen met andere ogen dan wij. Dat besef bij ons nu maakt het zo bijzonder dat dit schilderij hier nu temidden van de collectie van Paul Arntzenius te zien is en ons erop attendeert dat wat we denken te zien, niet altijd is wat men er indertijd mee bedoeld heeft. In die zin is het maar goed dat Bosboom het stadhuis niet geschilderd heeft zoals het er rond 1880 heeft uitgezien, want dat zou hem als schilder van de Haagse School, als romanticus ook, veel minder interessant hebben gemaakt.

Link naar artikel over Bosboom in Tidinge, het tijdschrift van Historische Vereniging Die Goude:
http://documenten.goudanet.nl/Tidinge/1989/Tidinge%201989%20Bosboom.pdf