Portret van humanist Desiderius Erasmus (1467-1536).

This year, Museum Gouda celebrates its 150th birthday! The museum started with over a thousand objects that Gouda citizens contributed after an appeal in the local newspaper. These ‘Gouda Antiquities’ were exhibited in the Arti Legi building on the Markt in honour of the city’s 600th anniversary. The exhibition was such a success that a municipal museum was established in 1874. This room gives you an idea of what the museum looked like in the beginning. The objects from back then still form the core of our extraordinary collection.

Gouda heroes
Perhaps the best way to describe this portrait of Erasmus is ‘an attempt at urban pride’. The famous humanist is actually presented here as a citizen of Gouda; as the inscription states, he was born in Rotterdam, but was conceived in Gouda. The brothers Wouter and Dirck Crabeth are two more of the city’s heroes. They made quite a few stained-glass windows for Gouda’s Sint-Janskerk in the second half of the 16th century. The portraits on the left and right are on loan from the church and were probably by a painter close to another Gouda hero: the artist Cornelis Ketel, who was born in the city.

De wereldberoemde humanist Erasmus vecht met satire en spot tegen de misstanden van de Katholieke Kerk. Dit portret is een aantal jaar na overlijden in 1536 gemaakt. Geheel in de Nederlandse poldertraditie probeert men Erasmus als Gouwenaar te claimen: Goudae Conceptus, Roterodami Natus (in Gouda verwekt, in Rotterdam geboren). Erasmus was in ieder geval leerling van de Latijnse school in Gouda en zat in het nabijgelegen klooster van Stein.

Portret van Desiderius Erasmus
1540-1550 | Noordelijke Nederlanden

The world-famous humanist Erasmus confronted the abuses of the Catholic Church with satire and mockery. This portrait was made a couple of years after his death in 1536. Given the long- standing rivalries between cities, the people of Gouda tried to claim him Erasmus as one of their own: Goudae Conceptus, Roterodami Natus (conceived in Gouda, born in Rotterdam). In any case, Erasmus attended the Latin school in Gouda and lived in the nearby monastery in Stein.

Portrait of Desiderius Erasmus
1540-1550 | Northern Netherlands

Portret van Desiderius Erasmus
Noordelijke Nederlanden, 1536 – 1549
Gebakken roodbakkende klei (terracotta), polychroom beschilderd, gemonteerd op eikenhouten paneel

opschrift:
‘DESIDERIUS ERASMUS GOUDAE CONCEPTUS. ROTERODAMI NATUS . Ao 1467. 28 Die Octob:’ (verwekt in Gouda, geboren in Rotterdam op 28 oktober 1467)
en ‘Obiit Basile Ao 1536 12 julii’
(overleden te Basel op 12 juli 1536)

In 2012 is dit portret gerestaureerd. Het portret is schoongemaakt en diverse verflagen zijn verwijderd, waardoor de originele kleuren van 1536-1549 weer zichtbaar zijn geworden. Ook het eikenhouten paneel is schoongemaakt en is bovendien dendrochronologisch onderzocht omdat niet zeker was wanneer het portret gemaakt is. Jaarringen van het hout zijn vergeleken met een Europese databank. Hieruit bleek dat de Poolse boom waaruit het paneel vervaardigd is, gekapt is tussen 1524 en 1550.

De datering van de tekst is nog niet duidelijk, deze is mogelijk zelfs aangebracht in de 19e eeuw. Onderzoek leerde dat er mogelijk een eerdere tekst onder de huidige verflaag zit, maar omdat dit onzeker was, is er voor gekozen de huidige tekst intact te laten.

Noordelijke Nederlanden, Holland ca. 1536-1549?
Desiderius Erasmus (Rotterdam ca. 1467 – Basel 1536)
klei, polychroom beschilderd, op houten paneel
diameter 53 cm, diepte 18cm
Opschrift: ‘DESIDERIUS ERASMUS GOUDAE CONCEPTUS. ROTERODAMI NATUS . Ao 1467 . 28 DIE OCTOB.’ rond het portret en ‘OBIIT BASILE / Ao 1536 12 JULII.’ aan weerszijden.

Een poging tot stedelijke en ook monastieke trots, misschien is dat de beste omschrijving van dit portret van Erasmus. De beroemde humanist wordt hier eigenlijk gepresenteerd als Gouwenaar, want het opschrift vermeldt dat hij daar is verwekt, hoewel geboren in Rotterdam en gestorven in Bazel. Deze formulering is (onder meer) terug te vinden in Marcus Boxhorns Beschrijving van Holland uit 1632.

Volgens de traditie is het portret afkomstig uit en ook gemaakt in opdracht van het Regulierenklooster Emmaus bij Stein. Erasmus verbleef hier in de jaren 1487-1493. In zijn correspondentie keek hij meermalen met tegenzin terug op deze periode. Toch bleef hij met een paar oude bekenden uit het klooster contact houden.

Pastoor Ignatius Walvis noteerde in zijn in 1714 onder de titel Beschryving der stad Gouda verschenen stadsgeschiedenis: ‘Erasmus aangezicht, en borst-beeld, plat verheven, uit het Regulieren Klooster Emmaus gekomen, en door Hr. Cornelis Diephorst, laatste Regulier der Steinsche Kanonikken gelaaten, hangd tegen den muur. De geletterde [Theodoor] Almeloveen, prijst het beelden vertoog der geleerden zeer hooggelijk, en wenscht dat alle boekkamers daar mede pronkten, om rechtschapene verstanden door het aanzien der zelvige tot leerlust op te wekken, en aan te zetten.’ Een portretmedaillon met zijn beeltenis wordt in ieder geval regelmatig genoemd in oude inventarissen van de voormalige stadsbibliotheek. Of deze vermeldingen zich laten betrekken op het hier getoonde portret is (nog) niet met zekerheid vast te stellen. Het medaillon maakt al sinds de oprichting van het museum in 1874 deel uit van de collectie.

Het kwalitatief niet bijzonder hoogstaande portret is zeker ontstaan na het overlijden van de geleerde dat immers in het opschrift wordt vermeld. Bovendien moet het, als de overlevering correct is, zijn gemaakt vóór 1549, het jaar waarin het klooster te Stein in vlammen opging. Het materiaal waarvan het reliëf is gemaakt is in het verleden veelal omschreven als hout of metaal. Het portret is echter gemodelleerd uit klei die is gebakken, polychroom beschilderd en op een houten paneel bevestigd.

Het type portret gaat terug op de renaissance penning die op zijn beurt weer is geïnspireerd op het Romeinse keizerportret, met dit verschil dat het portret niet volledig en profil maar enigszins en-trois-quart is. Gezien het toegepaste portrettype wilden Erasmus’ vroegere medebroeders hem ongetwijfeld als humanistisch geleerde eren en ten voorbeeld stellen aan zijn opvolgers, zoals ook Walvis het in overeenstemming met de humanistische traditie stelde.

Museum Gouda, inv. nr. 02.063