De maker van dit schilderij, Pieter Pourbus, is in Gouda geboren. Hij vertrekt op jonge leeftijd naar Brugge, waar hij uitgroeit tot de belangrijkste schilder van zijn tijd. Dit paneel is een van zijn eerste grote opdrachten, van Keizer Karel V maar liefst. Het is bedoeld voor het grafmonument van Margaretha van Oostenrijk, landvoogdes van de Nederlanden. Op het schilderij zie je aarts¬engel Gabriël die Maria komt vertellen dat zij zwanger zal worden van Christus.

De verkondiging aan Maria
1552 | Pieter Pourbus

The creator of this painting, Pieter Pourbus, was born in Gouda. He left for Bruges at a young age and developed into one of the most important painters of his time there. This panel was one of his first major commissions, painted on behalf of no less than the Emperor Charles V. It was meant to grace the funerary monument of Margaret of Austria, Governor of the Netherlands. The painting shows the archangel Gabriel announcing to Mary that she will become pregnant with Christ.

The Annunciation of Mary 
1552 | Pieter Pourbus

Uitgelicht: De verkondiging aan Maria

In 1552 krijgt Pourbus een van zijn eerste grote opdrachten. De aanleiding is de uitvoering van het testament van Margaretha van Oostenrijk, landvoogdes van de Nederlanden. Voor haar hart wordt een mausoleum ingericht in het bij Brugge gelegen klooster van de Annunciaden (een vrouwelijke kloosterorde). Schoonvader Blondeel heeft de artistieke leiding en vraagt Pourbus de binnenzijde van de luiken van het altaarstuk te schilderen. De administratieve stukken rond de opdracht zijn bewaard en geven een uniek kijkje in de gang van zaken. In 1578 wordt het klooster afgebroken. De Verkondiging aan Maria (nr. 15) is het enige dat bewaard is gebleven.

11.
Lancelot Blondeel
Ontwerp voor een grafmonument voor Margaretha van Oostenrijk, circa 1550
Pen in bruin op papier, bruin gewassen
Rijksmuseum, Amsterdam, aankoop uit het F.G. Waller-Fonds

Blondeel heeft niet alleen de artistieke leiding van het project, maar ontwerpt ook het grafmonument. Dit beeldhouwwerk komt te staan op het koor, vlakbij het drieluik op het hoofdaltaar waaraan Pourbus meewerkt. De ontwerptekening toont een triomfboog waarin Margaretha van Oostenrijk geknield voor een bidbank zit, vergezeld door haar patroonheilige Sint-Margaretha. De uitvoering ligt bij de beeldhouwer Michiel Scherrier, een zwager van Blondeel.

12.
Contract voor het beschilderen van de binnenzijde van de altaarluiken, 12 maart 1551
Archives départementales du Nord, Rijsel

Dit contract omschrijft de opdracht uitvoerig. Op het ene luik moet Pourbus De Verkondiging aan Maria (nr. 15) schilderen en op het andere, helaas verdwenen, luik De geboorte van Jezus. Verder bedingt het contract een optimale inzet. Een keuring door andere schilders moet de kwaliteit waarborgen.

“Te wetene ande eerste deurre over de zyde vanden heleghen sacramenten zal maken de historie vander boodschap van Ons Liever Vrauwe te wetene van den Inghel Gabriel. Ende up dander dheurre ande slyncker zyde zal maken de historie vanden gehboerten Jhesu Cristi van goede ende schoene coulheurre van olye verrvwe”

13.
Betalingsbewijs van een door Pourbus ontvangen voorschot, 30 maart 1552
Archives départementales du Nord, Rijsel

Pourbus verklaart hier een tweede voorschot voor het schilderen van de binnenluiken te hebben ontvangen. In totaal krijgt hij 16 Vlaamse ponden betaald.

“zo hebbe ic Pieter Pourbus voorschreven myn handteeken hier onder ghestelt.”

14.
Definitieve afrekening van de opdracht, 10 oktober 1552
Archives départementales du Nord, Rijsel

Dit is een schriftelijke bewijs waarin Pourbus verklaart volledig betaald te zijn en zich garant stelt voor de kwaliteit van het geleverde werk. Indien andere schilders fouten in de voorstellingen ontdekken, is Pourbus bereid om deze te corrigeren.

“Indien hiernaemaels by constenaers schilders ghewezen [andere kant] ofte ghejugiert wert dat inde voorgaende schilderie by my eeneghe faulte ghemesuseert ende ghecommiteert es dat ic ghehouden zal zyn ende belove by desen de zelve faulte of faulten van stonden an te beteren ende corrigieren zoot behoort.”

15.
De verkondiging aan Maria, 1552
Olieverf op paneel
Museum Gouda

Met de Verkondiging aan Maria manifesteert Pourbus zich als dé stijlvernieuwer in Brugge. 
Hij introduceert de stijl van de Italiaanse hoogrenaissance waarbij hij nauwgezet het lineair perspectief toepast. De Korintische zuilen komen rechtstreeks uit een beroemd Italiaans architectuurboek. Ook de klassieke gewaden van de aartsengel en Maria getuigen van de laatste mode.

Naar het voorbeeld van Rafaël
Hoewel Pourbus nooit naar Italië gaat, raakt hij via prenten vertrouwd met de Italiaanse renaissance. Bij het schilderen van De verkondiging aan Maria (nr. 15) laat hij zich inspireren door een prent die  die teruggaat op een schilderij van de beroemde schilder Rafaël. De figuren van de aartsengel Gabriël en Maria en de indeling van het vertrek zijn erg verwant.

(afbeelding: Marco Dente da Ravenna naar Rafaël, De verkondiging aan Maria, circa 1519-1527, The Fitzwilliam Museum, Cambridge)

Onder de verf
Pourbus bereidt zijn schilderijen zoals veel schilders voor, door de voorstelling eerst op de grondlaag te tekenen. Deze ondertekening wordt zichtbaar met infraroodfotografie, dat door de verflagen heendringt. Op die manier kunnen we Pourbus’ werkwijze volgen en eventuele wijzigingen tijdens het schilderen ontdekken. Wat is er bij De verkondiging aan Maria onder de verf te zien?

Het haar van Maria
Het haar van Maria is aanvankelijk langer bedacht. Hierop duiden de golvende vormen ter hoogte van Maria’s rechterschouder en bovenarm in de ondertekening. Tijdens het schilderen kiest Pourbus voor een meer ingetogen haardracht.

(afbeelding IIR)

De vaas
Nog tijdens het maken van de voorbereidende ondertekening verandert Pourbus de vaas: de buik wordt voller en de handvatten komen lager. De bloemen hebben geen ondertekening en zijn dus zonder dit hulpmiddel geschilderd.

(afbeelding IIR)

Een doorgeprikt karton
Voor het wandmeubel tegen de achterwand gebruikt Pourbus een trucje. Hij tekent het meubel eerst op een karton en prikt deze langs de belangrijkste lijnen door. Daarna legt hij het sjabloon op het paneel en brengt de voorstelling over door verpoederde houtskool door de gaatjes te blazen.  De puntjes zijn in de ondertekening goed zichtbaar.

(afbeelding IIR)

Copyrights infraroodopnamen: Vlaams onderzoekscentrum voor de kunst in de Bourgondische Nederlanden, Musea Brugge

Spotlight: The annunciation to Mary

In 1552, Pourbus is granted one of his first big commissions. As part of the execution of the will of Margaret of Austria, the governor of the Habsburg Netherlands, a mausoleum is constructed for her heart at the Convent of the Annunciation near Bruges. Pourbus’ father-in-law, Blondeel, the artistic director, asks Pourbus to paint the inside of the wings for the altarpiece. The administrative documents regarding this commission have been preserved and allow us a unique look at the process. The convent was unfortunately torn down in 1578; The Annunciation to Mary (no. 15) is all that remains.

11.
Lancelot Blondeel
Design for a funerary monument for Margaret of Austria, circa 1550
Pen and brown ink, brown washes 
Rijksmuseum, Amsterdam, purchased with funds from the F.G. Waller Foundation

Blondeel is not only the artistic director of the project; he also designs the funerary monument. This sculpture is to be placed in the choir, near the triptych on the main altar that Pourbus is involved in creating. The design depicts a triumphal arch in which Margaret of Austria is seen kneeling in front of a prie-dieu, accompanied by her patron saint, St Margaret. The design is executed by sculptor Michiel Scherrier, Blondeel’s brother-in-law.

12.
Contract for the painting of the inside of the wings of the altarpiece, 12 March 1551
Ink on paper
Archives départementales du Nord, Lille

This contract describes the commission in great detail. Pourbus is to paint The Annunciation to the Virgin (no. 15) on one panel and The Nativity on the other panel, which has unfortunately gone missing. The contract also demands Pourbus’ maximum effort and stipulates an appraisal by fellow painters to guarantee proper quality.

‘On the first door on the side of the holy sacraments shall be painted the history of the message to Our Lady by the Angel Gabriel. And on the other door on the left side shall be painted the history of the birth of Jesus Christ, done in good quality and beautifully coloured oil paints.’

13.
Proof of payment of an advance received by Pourbus, 30 March 1552
Ink on paper
Archives départementales du Nord, Lille

In this proof of payment, Pourbus declares to have received a second advance for the painting of the inside of the altar wings. He is paid 16 Flemish pounds groat in total.

‘Thus I, Pieter Pourbus, have set down my signature below.’|

14.
Final settlement of the commission, 10 October 1552
Ink on paper
Archives départementales du Nord, Lille

This is a written proof in which Pourbus declares to have received full payment and offers his guarantee for the quality of the produced work. He also expresses his willingness to fix any errors in his depictions that other painters may come across.

‘If any painters henceforth note [other side] or judge that any fault has been made and committed by me in this painting, I will be obliged to and promise hereby to amend or correct these faults in a proper manner.’

15.
The Annunciation to the Virgin, 1552
Oil on panel
Museum Gouda

With The Annunciation to the Virgin, Pourbus establishes himself as the leading style innovator in Bruges. He introduces the style of the Italian High Renaissance, making careful use of linear perspective. The Corinthian columns are sourced directly from a famous Italian architecture book. The classic robes worn by the archangel and Mary are also painted according to the latest style.

Based on Raphael
Although Pourbus never visits Italy, he familiarises himself with the Italian Renaissance through prints. When painting The Annunciation to the Virgin (no. 15), he is inspired by a print based on a painting by famous painter Raphael. Archangel Gabriel’s and Mary’s poses and the layout of the room are very similar.

(image: Marco Dente da Ravenna, based on Raphael, The Annunciation to Mary, around 1519-1527, The Fitzwilliam Museum, Cambridge)

Beneath the paint
Like many painters, Pourbus prepares for his paintings by drawing the composition on the grounded panel first. This underdrawing can be revealed through infrared photography, which is capable of penetrating the various layers of paint. This allows us to study Pourbus’ method and detect any changes he may have made throughout the painting process. What can be seen beneath the paint on The Annunciation to the Virgin?

Mary’s hair
Mary’s hair was originally intended to be longer, as indicated by the wavy lines drawn level with her right shoulder and upper arm in the underdrawing. While painting, Pourbus decides to opt for a more modest hairstyle instead.

(image IRR)

The vase
While setting up the preparatory underdrawing, Pourbus already makes some changes to the vase; he enlarges its belly and moves the handles down slightly. The flowers are not featured in the underdrawing, meaning that they were painted without the aid of this useful device.

(image IRR)

A pricked cartoon
For the cabinet against the rear wall, Pourbus uses a trick: he first draws the cabinet on a piece of cardboard and then punches through the most important contours. He then places this template on the panel and transfers the design by blowing powdered carbon through the punched holes. You can clearly make out these little carbon points in the underdrawing.

(image IRR)

Copyright infrared images: The Flemish research centre of the arts in the Burgundian Netherlands, Musea Brugge

Blijde boodschap

De verkondiging aan Maria
Pieter Pourbus (1524-1584)
Olieverf op paneel
1552
Schenking D.M. van Buuren (1953)

Hier wordt Maria verrast door de aartsengel Gabriël, terwijl ze een boek leest. Hij zegt: ‘Luister, je zult zwanger worden, en een zoon baren. Je moet hem Jezus noemen’. Dit moment wordt beschreven in het evangelie van Lucas en wordt ook wel ‘de annunciatie’ (verkondiging) genoemd. Er bestaan talloze schilderijen met dit thema.

Onvoltooid
Hoewel het schilderij perfect oogt, is het eigenlijk alleen de linkervleugel van een drieluik . Dat drieluik is in 1550 gemaakt voor een klooster, iets buiten Brugge gelegen. In het midden was het verhaal van de aanbidding van de drie koningen afgebeeld. De rest van het drieluik is verloren gegaan of nooit voltooid.

Lezen
Maria wordt bij het lezen gestoord als Gabriël haar toespreekt. De bladzijde ligt nog open waar zij is gebleven.

Vriend
Deze boodschapper is de aartsengel Gabriël. Zijn naam betekent 'Man Gods' of ‘Gabber van God'. Hij maakt een zegenend gebaar naar Maria: Wees maar niet bang.

Zondeval
Hier is een schilderij in een schilderij te zien. Het moment van de zondeval is op een drieluik afgebeeld: Eva plukt een appel, Adam zit klaar om een hap te nemen. Dat is niet zonder reden. De boodschap van de schilder is duidelijk: hier, in deze huiskamer, wordt de zondeval rechtgezet, door de aankondiging van de geboorte van Jezus. God zendt Zijn Zoon om de zonden van de mensheid op zich te nemen.

Heilige Geest
Recht onder het schilderij van Adam en Eva is een duif afgebeeld, die vastberaden op Maria afvliegt. De duif staat symbool voor de Heilige Geest. Zo geeft de schilder aan dat Maria open staat voor de boodschap die Gabriël haar komt brengen.

Maagd
De symboliek van de lelie is al eeuwenlang verbonden met maagdelijkheid, vruchtbaarheid, onschuld en vrede. Deze lelie verwijst zonder twijfel naar de maagd Maria en het wonder van haar onbevlekte ontvangenis. De witte lelie wordt ook wel Madonnalelie genoemd.

Handtekening
De signatuur van de schilder staat hier midden op de kast vermeld: 'PETRVS POVRBVS ME FECIT / 1552’.

Eigentijds
Deze huiskamer is ingericht met zuilen, een mooi ingelegde vloer en chique meubilair. Dit is geen Maria rond het jaar nul in Nazareth; Pourbus heeft het tafereel helemaal aangepast aan zijn eigen tijd en omgeving. Zo sluit hij aan bij de belevingswereld van het publiek, en geeft hiermee aan dat hij zich door werk van tijdgenoten heeft laten inspireren.

Pieter Pourbus (1524-1584)
Deze schilder, geboren in Gouda, vestigt zich al op twintigjarige leeftijd in Brugge. Daar bevinden zich ook de meeste van zijn werken, met name in het Groeningemuseum. Naast schilder is Pourbus ook beeldhouwer, cartograaf en landmeter.

Achterkant
Aan de andere kant van dit paneel was ooit een besnijdenis afgebeeld. Medio twintigste eeuw is het paneel in twee helften gezaagd, waardoor twee schilderijen ontstonden. Het is onbekend waar deze Besnijdenis is gebleven.

The Annunciation

The Annunciation
Pieter Pourbus (1524-1584)
Oil on panel
1552
Donated by D.M. van Buuren (1953)

Here, the Virgin Mary is surprised by the archangel Gabriel while reading a book. “Behold thou shalt conceive in thy womb, and shalt bring forth a son; and thou shalt call his name Jesus”, he says. This moment, which is described in the Gospel of Luke and is known as the Annunciation, has inspired countless paintings.

Unfinished
This painting may seem perfect, but in reality, it is the left wing of a triptych created in 1550 for an abbey just outside the Belgian city of Bruges. The central panel depicted the adoration of the magi. The rest of the triptych was lost or never completed.’

Reading
Gabriel disturbs Mary while she is reading a book, which lies open in front of her.

Friend
The messenger is the archangel Gabriel, whose name means ‘man or friend of God’. He raises his hand in blessing, as if to tell Mary ‘do not fear’.

The Fall of Man
The work shows a painting in a painting. The Fall of Man is depicted in a triptych – Eve picks an apple, while Adam is ready to take a bite. The painter conveys a clear message: here, in this living room, the Fall of Man is rectified through the annunciation of the birth of Christ. God is sending His Son to shoulder the sins of mankind.

The Holy Spirit
Right below the Adam and Eve painting we see a dove flying straight towards Mary. This dove symbolises the Holy Spirit and is used by the painter to show that Mary is open to the message brought to her by Gabriel.

Virgin
For centuries, the lily has been a symbol of virginity, fertility, innocence and peace. This lily undoubtedly refers to the Virgin Mary and the miracle of the Immaculate Conception. The white lily is also called Madonna Lily, for obvious reasons.

Signature
The painter’s signature can be seen on the centre of the wardrobe and reads “PETRVS POVRBVS ME FECIT / 1552”.

Contemporary
This living room is decorated with columns, beautiful inlaid floors and elegant furniture, proving this work is not set in Nazareth at the time of Christ. Pourbus adapted the scene to his own time and surroundings, establishing a link with his audience and seeking inspiration in the works of his contemporaries.

Pieter Pourbus (1524-1584)
This painter, who was born in the Dutch city of Gouda, moved to the Belgian town of Bruges aged twenty. Most of his works are now on display at the Groeninge Museum in Bruges. Pourbus was also a sculptor, cartographer and surveyor.

Back
The back of this panel once depicted a circumcision. In the mid-20th century the panel was sawn in half, resulting in two separate paintings. It is unclear what happened to the circumcision scene.

Pieter Pourbus (Gouda 1524 - Brugge 1584)
De verkondiging aan Maria, 1552
olieverf op paneel
inv.nr. 55089

Pieter Pourbus (Gouda 1524 - Brugge 1584)De Verkondiging aan Maria
paneel
Gesigneerd gedateerd: 'PETRVS POVRBVS ME FECIT / 1552’ (op de kast, midden)
inv.nr. 55089

Deze ‘Annunciatie’ was oorspronkelijk het linkerzijluik van een drieluik. Het recht- en middenpaneel zijn verloren gegaan. Dat geldt ook voor de ‘Besnijdenis’ die zich aan de achterzijde van dit schilderij bevond, zoals dit nu nog te zien is bij Pourbus’dooptafereel in deze kapel. De ‘Annunciatie’ is in 1906 overdwars doorgezaagd, waardoor het paneel nu erg dun en kwetsbaar is. Het oorspronkelijke drieluik werd uitgevoerd in opdracht van landvoogdes Margaretha van Oostenrijk voor het Annuniciadenklooster nabij Brugge, waar de opdrachtgever is begraven.

Pieter Pourbus (Gouda 1594/5 - Gouda 1644)
The Annuciation to the Virgin
panel
Signed and dated: 'PETRVS POVRBVS ME FECIT / 1552’ (on the chest, middle)
inv.no. 55089

Pourbus’ ‘Anunciation’  originally was the left panel of a triptych. Not only the middle and right panels are now lost, but also a ‘Circumcision’ which was painted on the reverse of the ‘Annunciation’, much as we can still see in Pourbus’ baptismal scene, here in this chapel. The ‘Annunciation’ was sawed through transversely in 1906, leaving the present panel as fragile as it is now. The original triptych was commissioned by Margaret of Austria and was destined for the convent of the Annunciates just outside Bruges, where the patron is buried.